Środek do czyszczenia elewacji: Wybierz i zastosuj skutecznie

Czy znasz to uczucie, gdy Twoja piękna elewacja z czasem pokrywa się nieestetycznymi nalotami, zabierając budynkowi dawny blask? Prawidłowo dobrany środek do czyszczenia elewacji to często pierwszy i kluczowy krok w walce z tym problemem. To specjalistyczny preparat zaprojektowany do skuteczne przywracanie estetyki zewnętrznym powierzchniom budynków, eliminując zanieczyszczenia od biologicznych po atmosferyczne. Wybór odpowiedniego produktu potrafi zdziałać prawdziwe cuda.

• Dobierz środek do typu elewacji i rodzaju zabrudzenia
• Zastosowanie środka do czyszczenia elewacji: Praktyczne wskazówki
• Bezpieczne używanie środka do czyszczenia elewacji

Czasami, by zrozumieć złożoność walki z brudem na fasadzie, warto spojrzeć na zebrane informacje w sposób analityczny. Obserwacje praktyczne i dane techniczne wskazują na zróżnicowane wyniki stosowania środków, zależne od podłoża i charakteru zabrudzeń. Analiza dostępnych specyfikacji produktowych, w tym kluczowego składnika aktywnego takiego jak chloran sodu w stężeniu około 4.9 g/100g, potwierdza jego wysoką skuteczność głównie wobec porostów biologicznych na typowych materiałach budowlanych. Poniżej przedstawiamy syntetyczne zestawienie kluczowych informacji dotyczących typowych powierzchni i ich reakcji na działanie wyspecjalizowanych preparatów.

Jak widać w powyższej analizie, choć wiele preparatów cechuje się szerokim spektrum działania, ich optymalna efektywność często dotyczy konkretnych typów zabrudzeń, głównie biologicznych, na porowatych powierzchniach mineralnych i tynkach. Powierzchnie delikatniejsze lub te niezwiązane z porostami biologicznymi, jak zacieki z rdzy czy plamy oleju, mogą wymagać zastosowania innych, dedykowanych środków lub metod czyszczenia, co podkreśla znaczenie dokładnej diagnozy problemu przed przystąpieniem do prac. To pokazuje, że jeden cudowny środek rzadko bywa uniwersalnym panaceum na wszystkie elewacyjne bolączki.

Dobierz środek do typu elewacji i rodzaju zabrudzenia

Elewacja budynku to coś więcej niż tylko ściana zewnętrzna; to jego wizytówka i pierwsza linia obrony przed kaprysami pogody. Różnorodność materiałów stosowanych do jej wykończenia – od tradycyjnych tynków mineralnych, przez popularne akrylowe, silikatowe, aż po kamień naturalny, beton czy nowoczesne panele – oznacza, że nie ma jednej uniwersalnej recepty na jej czyszczenie.

Zobacz także: Jaki Środek Do Czyszczenia Elewacji? – Ranking 2025

Próba zastosowania tego samego agresywnego preparatu do delikatnego tynku akrylowego i do wytrzymałego betonu to jak próba otwarcia wszystkich drzwi jednym kluczem – zazwyczaj kończy się rozczarowaniem, a czasem nawet zniszczeniem "zamka", czyli powierzchni. Specyfika chemiczna i fizyczna poszczególnych materiałów wymaga odmiennego podejścia, a co za tym idzie, odpowiednio dobranego środka czyszczącego.

Weźmy na przykład tynki akrylowe, które charakteryzują się pewną elastycznością i mniejszą nasiąkliwością niż tynki mineralne. Zazwyczaj są bardziej odporne na wnikanie brudu atmosferycznego, ale nadal mogą być podatne na porosty biologiczne, zwłaszcza w miejscach zacienionych i wilgotnych. Agresywne szorowanie lub niewłaściwa chemia może uszkodzić ich strukturę lub zmienić kolor.

Tynki mineralne i silikatowe, często bardziej porowate, są niestety idealnym środowiskiem dla rozwoju glonów, mchów i grzybów, które wręcz wżerają się w ich strukturę. Tutaj kluczowe staje się działanie biobójcze środka czyszczącego, a obecność składników takich jak chloran sodu (w stężeniu rzędu 4.9 g/100g, jak w przypadku niektórych dedykowanych preparatów) okazuje się niezwykle efektywna w likwidacji tych organizmów. Ten typ chemii dociera w mikropory i dezynfekuje powierzchnię.

Zobacz także: Płyty PIR na Elewacje - Jaka Grubość w 2025? Kompleksowy Poradnik

Kamień naturalny i beton, choć z pozoru wytrzymałe, również mają swoje wymagania. Niektóre rodzaje kamienia, np. marmur czy wapień, są wrażliwe na kwasy, które mogą spowodować trwałe wżery lub matowienie. Chociaż wiele uniwersalnych środków do elewacji (często alkalicznych) jest dla nich bezpieczniejszych, zawsze warto wykonać test na małej, niewidocznej powierzchni, zanim pokryjemy całą ścianę.

Rodzaj zabrudzenia to druga kluczowa zmienna w tym równaniu. Zielone i czerwone naloty to zazwyczaj glony, czarne plamy i kropki to często pleśń i grzyby, białe osady mogą być wykwitami solnymi (solnymi nalotami), a czarne, tłuste warstwy to brud przemysłowy, sadza ze spalin czy smog. Różne zabrudzenia mają inną naturę chemiczną.

Podczas gdy wspomniane środki biobójcze świetnie radzą sobie z porostami, usuwanie uporczywych zabrudzeń innego typu wymaga odmiennych preparatów. Zacieki z rdzy wymagają środków o charakterze kwaśnym, plamy olejowe i sadza często ustępują przed preparatami alkalicznymi lub rozpuszczalnikowymi. Czasem konieczne jest użycie kilku różnych środków w odpowiedniej sekwencji.

Często problemem są też proste zabrudzenia, jak kurz czy pajęczyny, które można usunąć już samym opłukaniem pod ciśnieniem lub szczotkowaniem. Jednak pozostawione na dłużej mogą stworzyć barierę utrudniającą działanie chemii na głębsze warstwy brudu, co pokazuje jak ważne jest dobranie metody nie tylko do chemii, ale też do stopnia zabrudzenia.

Niekiedy zdarza się, że na elewacji występują różne typy zabrudzeń jednocześnie – na północnej stronie dominuje zieleń, a od strony ulicy czarny osad. W takim przypadku konieczne może być zastosowanie dwóch różnych preparatów lub jednego, ale uniwersalnego, z dłuższą lub intensywniejszą aplikacją na trudniejsze plamy, po uprzednim dokładnym rozpoznaniu wroga.

Studium przypadku: Wspólnota Mieszkaniowa zmagała się z permanentnym zazielenieniem od północnej strony budynku, a od południowej elewacja była pokryta czarnym nalotem z pobliskiej drogi. Po analizie okazało się, że zieleń to glony i mchy, a czarny nalot to mieszanka sadzy i brudu organicznego. Rozwiązanie? Silny środek biobójczy na zielone partie, a na czarne - preparat o charakterze lekko alkalicznym, dedykowany do brudu komunikacyjnego.

Niezwykle istotna jest również specyfika powierzchni, którą czyścimy. Nowy tynk ma inną strukturę niż stary, zwietrzały. Elewacje ocieplone mogą inaczej reagować na ciepło generowane przez agresywne czyszczenie (np. gorącą wodą) niż ściany masywne. Delikatne tynki cienkowarstwowe wymagają mniejszego ciśnienia i łagodniejszej chemii.

Dodatkowe elementy elewacji, takie jak parapety, profile okienne z PVC, rynny, elementy drewniane czy metalowe detale, mogą wymagać całkowicie innych środków lub zabezpieczenia przed kontaktem z agresywnym środkiem przeznaczonym do tynku. Na przykład, chloran sodu może powodować odbarwienia na niektórych tworzywach sztucznych lub przyspieszać korozję metalu.

Dlatego eksperci zalecają, aby przed wyborem środka czyszczącego przeprowadzić dokładną inspekcję elewacji. Zidentyfikuj typ materiału wykończeniowego oraz dominujący rodzaj zabrudzenia. W razie wątpliwości, pobranie małej próbki zabrudzenia i konsultacja ze sprzedawcą lub specjalistą może oszczędzić wiele problemów i kosztów związanych z uszkodzeniem fasady.

Podsumowując proces wyboru środka, nie jest to loteria, a świadoma decyzja oparta na analizie. Musimy wiedzieć "z czym i na czym" walczymy. Producenci często umieszczają na opakowaniach szczegółowe informacje dotyczące zastosowania na konkretnych powierzchniach i rodzajów usuwanych zabrudzeń. Zapoznanie się z tą etykietą to podstawa, a przeprowadzenie małego testu na niewidocznej części to zabezpieczenie przed niemiłymi niespodziankami.

Zastosowanie środka do czyszczenia elewacji: Praktyczne wskazówki

Posiadanie najlepszego nawet środka do czyszczenia elewacji to tylko połowa sukcesu; druga, równie ważna, to jego prawidłowe użycie. Odpowiednia metodyka aplikacji decyduje o skuteczności działania preparatu, minimalizuje ryzyko uszkodzenia powierzchni i zapewnia bezpieczeństwo pracy. Można mieć asa w rękawie, ale trzeba wiedzieć, jak nim zagrać.

Pierwszym krokiem, zanim w ogóle otworzymy opakowanie, jest przygotowanie terenu. Obejmuje to zabezpieczenie wszelkich elementów, które nie mają być czyszczone lub mogłyby ulec uszkodzeniu przez kontakt z preparatem. Mówimy tu o roślinach w bezpośrednim sąsiedztwie (najlepiej je okryć folią malarską lub obficie podlać, aby gleba "zatrzymała" ewentualne spływy), oknach, drzwiach, parapetach, elementach metalowych, a także ścieżkach, tarasach czy podjazdach pod elewacją.

Pogoda to kluczowy czynnik. Idealne warunki to umiarkowana temperatura (najczęściej zalecany zakres to od +5°C do +25°C), pochmurne niebo lub praca w cieniu ściany oraz brak silnego wiatru czy opadów. Bezpośrednie słońce powoduje zbyt szybkie wysychanie środka, co zmniejsza jego skuteczność i może prowadzić do powstania trudnych do usunięcia smug i zacieków. Deszcz natomiast zmyje preparat, zanim zadziała.

Jeśli środek jest gotowy do użycia, jak sugerują dane dla pewnych produktów, to duża wygoda – omija nas etap precyzyjnego rozcieńczania. Jeśli jednak używamy koncentratu, absolutnie kluczowe jest odmierzenie odpowiedniej ilości wody i preparatu zgodnie z instrukcją producenta. Zbyt słabe stężenie będzie nieskuteczne, a zbyt mocne może uszkodzić powierzchnię i jest nieekonomiczne.

Metoda aplikacji zależy od środka i wielkości powierzchni. Dla płynnych preparatów biobójczych popularne i wydajne jest natryskiwanie. Można użyć niskociśnieniowego opryskiwacza ogrodowego lub specjalistycznego sprzętu malarskiego. Zapewnia to równomierne pokrycie i głębokie wniknięcie preparatu w strukturę tynku czy kamienia.

Nakładanie środka pędzlem lub wałkiem jest możliwe, zwłaszcza na mniejszych lub łatwiej dostępnych powierzchniach, ale jest bardziej pracochłonne i zużywa więcej preparatu. Upewnij się, że używane narzędzia są odporne na chemię zawartą w środku. Przykładowo, szczotka z naturalnym włosiem może zareagować z silnymi utleniaczami jak chlor.

Wiele środków wymaga "czasu działania", w którym chemia aktywnie pracuje nad rozpuszczeniem i usunięciem brudu. Wspomniany czas oczekiwania, często rzędu 15-20 minut, pozwala składnikom aktywnym, np. chloranowi sodu, zadziałać na korzenie glonów czy strukturę pleśni. W przypadku trudnych zabrudzeń lub niskich temperatur, ten czas może być nieco dłuższy, ale nigdy nie należy pozwolić, aby środek całkowicie wysechł na powierzchni.

Anecdote Time: Pamiętam, jak przez lata męczyłem się z wyjątkowo szpetnymi zaciekami pod balkonem na mineralnym tynku, które uparcie wracały, niezależnie od użytych drogich i podobno profesjonalnych "cudownych" preparatów. Stosowałem nawet nakładki szorujące na wkrętarkę, co, jak mogę teraz śmiało powiedzieć, było kiepskim pomysłem – kosztowne i nieskuteczne, a ryzyko uszkodzenia tynku wysokie. Byłem sfrustrowany i gotów dać za wygraną.

W końcu, za namową sąsiada, sięgnąłem po prosty, gotowy do użycia środek do czyszczenia elewacji na bazie chloru, właśnie taki o którym mowa w danych technicznych. Naniosłem go niskociśnieniowym opryskiwaczem na całe zaplamione partie, poczekałem standardowe 20 minut, po czym lekko wyszorowałem zwykłą, miękką szczotką do tynku i obficie spłukałem wodą. Nie uwierzycie – zacieki zniknęły bez śladu! Potrzebowałem powtórzyć proces tylko na dwóch czy trzech najtrudniejszych punktach, ale efekt był oszałamiający w porównaniu do poprzednich prób. To był moment, w którym zrozumiałem, że nie zawsze cena czy zaawansowana technologia narzędzia jest kluczem, a często odpowiedni środek dobrany do *typu* brudu.

Spłukiwanie to kolejny krytyczny etap. Po upływie zalecanego czasu działania, elewację należy obficie spłukać czystą wodą. Najlepiej użyć do tego myjki ciśnieniowej na niskim lub średnim ciśnieniu (ok. 50-80 barów dla tynków, wyższe ciśnienie ostrożnie dla betonu/kamienia). Należy pracować od góry do dołu, usuwając rozpuszczony brud i resztki preparatu, unikając jednocześnie wciskania brudu w dół elewacji, co może powodować zacieki.

Jeżeli elewacja jest bardzo mocno zabrudzona lub po pierwszym czyszczeniu widać jeszcze pozostałości, może być konieczna powtórka zabiegu. Zamiast od razu zwiększać stężenie (jeśli był to koncentrat) lub używać mechanicznych narzędzi, często skuteczniejszym i bezpieczniejszym rozwiązaniem jest po prostu ponowne nanieść preparat i powtórzyć procedurę po pierwszym, dokładnym spłukaniu. To jest jak drugie podejście chirurga, gdy pierwszy raz nie wszystko poszło idealnie – precyzja nade wszystko.

W przypadku trudnych, lokalnych zabrudzeń (jak wspomniane zacieki), można zastosować środek punktowo, nanieść go pędzlem lub gąbką bezpośrednio na plamę i delikatnie wetrzeć. Następnie pozwolić mu zadziałać i spłukać całość ściany, aby uniknąć smug wokół czyszczonego miejsca. Zawsze spłukuj szerszy obszar niż tylko miejsce aplikacji środka.

Praca na dużych powierzchniach wymaga planowania. Zaleca się dzielenie elewacji na mniejsze sekcje robocze (np. fragment ściany między oknami, jedno piętro). Pozwala to kontrolować czas działania preparatu i zapobiega jego wysychaniu przed spłukaniem. Pracujemy wtedy metodą "na mokro", nanieś -> poczekaj -> spłucz -> przejdź do kolejnej sekcji.

Czyszczenie elewacji można prowadzić zarówno na zewnątrz, co oczywiste, ale w uzasadnionych przypadkach, jak np. w piwnicach czy na ścianach garaży dotkniętych pleśnią, dopuszczalne jest użycie niektórych preparatów również we wnętrzach. Zawsze jednak wiąże się to z koniecznością zapewnienia ekstremalnej wentylacji pomieszczenia, ze względu na ryzyko powstawania oparów, zwłaszcza chloru.

Po zakończeniu spłukiwania, należy pozwolić elewacji całkowicie wyschnąć. Czas schnięcia zależy od temperatury, wilgotności i przewiewności powietrza. Jest to ważne, zwłaszcza jeśli planujemy dodatkowe zabiegi, takie jak impregnacja elewacji, która powinna być przeprowadzona na suchej i czystej powierzchni, aby zapewnić jej długotrwałą ochronę przed ponownym zabrudzeniem i porostami.

Zabezpieczenie elewacji po czyszczeniu, np. impregnatem zawierającym substancje utrudniające przyleganie brudu i rozwój mikroorganizmów, to mądry krok. Taka bariera ochronna wydłuża efekt czyszczenia i redukuje częstotliwość przyszłych prac konserwacyjnych. Pamiętaj, że niektóre impregnaty można stosować dopiero po całkowitym wyschnięciu czyszczonej powierzchni i upewnieniu się, że środek czyszczący został całkowicie wypłukany.

W kontekście praktycznych wskazówek, warto mieć pod ręką niezbędny sprzęt: wiadro z czystą wodą (do spłukania drobnych elementów czy narzędzi), gąbki, różne typy szczotek (od miękkich do twardych, w zależności od powierzchni i brudu), a także folię malarską i taśmę do zabezpieczeń. Dobre przygotowanie to 50% sukcesu w procesie czyszczenia.

Bezpieczne używanie środka do czyszczenia elewacji

Profesjonalne środki do czyszczenia, choć niezwykle skuteczne w walce z brudem, są również substancjami chemicznymi, które wymagają ostrożności i świadomego postępowania. Ignorowanie zasad bezpieczeństwa może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, uszkodzenia mienia, a nawet do sytuacji zagrażających życiu. Bezpieczeństwo nie jest opcją; jest obowiązkiem.

Złota zasada numer jeden, którą powinniśmy wykuć w kamieniu i nosić zawsze przy sobie (metaforycznie, oczywiście): Nigdy nie mieszaj różnych środków chemicznych do czyszczenia elewacji ani nie stosuj ich w połączeniu z innymi produktami, chyba że producent konkretnie to zaleca jako część procesu. Dane produktowe wyraźnie ostrzegają: "stosować innymi produktami a szczególnie z kwasami. uwalniać niebezpieczny gaz (chlor)". Ta lakoniczna fraza to ostrzeżenie o śmiertelnym zagrożeniu.

Mieszanie środków czyszczących na bazie chloru (jak te zawierające chloran sodu, nawet w stężeniu 4.9 g/100g) z produktami kwasowymi (np. octem, środkami do usuwania rdzy, niektórymi środkami do czyszczenia fug) lub nawet z innymi popularnymi chemikaliami domowymi (np. amoniakiem, denaturatem) prowadzi do niekontrolowanych i gwałtownych reakcji. Może uwolnić trujące gazy, takie jak chlor (który silnie drażni drogi oddechowe, płuca i oczy, a w dużych stężeniach może być śmiertelny) lub inne niebezpieczne opary.

Niezwykle ważne jest zastosowanie adekwatnych środki ochrony osobistej (PPE - Personal Protective Equipment). "W pracach należy nosić odpowiednią odzież ochronną, odpowiednie rękawice ochronne i okulary lub ochronę twarzy" – to nie jest rekomendacja, to wymóg! Odzież ochronna powinna zakrywać jak najwięcej ciała – długie rękawy, długie spodnie, a najlepiej jednorazowy kombinezon chemoodporny lub fartuch ochronny.

Rękawice ochronne to absolutne minimum. Standardowe rękawiczki domowe czy ogrodowe są niewystarczające. Należy używać rękawic wykonanych z materiałów odpornych na działanie silnych chemikaliów, takich jak nitryl, neopren lub PCV. Sprawdź etykietę produktu lub kartę charakterystyki (SDS), aby dowiedzieć się, jaki konkretnie materiał jest zalecany do pracy z danym preparatem.

Ochrona oczu i twarzy jest krytyczna. Mały rozprysk preparatu w oko może spowodować poważne, trwałe uszkodzenie wzroku. Nie wystarczą zwykłe okulary. Konieczne są gogle ochronne przylegające szczelnie do twarzy (typu chemoodpornego) lub pełna osłona twarzy/przyłbica. To podstawowy pancerz, który ratuje przed najgorszymi skutkami nieprzewidzianego zdarzenia, jak gwałtowna reakcja czy niespodziewany podmuch wiatru niosący cząsteczki preparatu.

Warunki przechowywania środka również wpływają na bezpieczeństwo i skuteczność produktu. Dane sugerują: "przed działaniem promieni słonecznych", "przed mrozem". Bezpośrednie światło słoneczne, zwłaszcza na opakowaniach, powoduje rozkład składnika aktywnego (chloru), zmniejszając jego moc, ale także generując ciepło i ciśnienie w opakowaniu. Z kolei zamarzanie może zniszczyć opakowanie lub zmienić konsystencję i właściwości preparatu.

"Przechowywać z kwasami i metalami" (przyjmując interpretację "z dala od") – ta wskazówka jest podyktowana ryzykiem reakcji. Trzymając środki chlorowe w pobliżu kwasów, prowokujemy uwolnienie trującego chloru. Przechowywanie w metalowych szafkach czy na metalowych półkach (o ile opakowanie nie jest w 100% szczelne) może prowadzić do korozji metali, a w skrajnych przypadkach do destabilizacji chemicznej samego środka lub jego opakowania. Przechowuj zawsze w oryginalnym, szczelnie zamkniętym opakowaniu, w chłodnym, suchym, ciemnym i dobrze wentylowanym miejscu, z dala od dzieci i zwierząt.

Sama praca z preparatem wiąże się z ryzykiem reakcje chemiczne z powierzchnią lub zalegającym brudem. Dane mówią o reakcjach z "pierwiastkami metalicznymi, reduktorami i substancjami organicznymi". Na elewacji mogą znajdować się metalowe elementy (uchwyty, balustrady, rury spustowe) – należy je zabezpieczyć. Reduktory i substancje organiczne to często składniki samego brudu (np. tłuszcze, osady, martwa materia organiczna); kontakt z silnym utleniaczem może być gwałtowny.

Dobrze zaplanuj kolejność działań. Najpierw usunięcie luźnych zabrudzeń (kurz, pajęczyny), potem zabezpieczenie wrażliwych elementów, dopiero potem aplikacja chemii. Unikaj rozpylania w pobliżu pracujących wentylatorów czy otwartych okien w budynkach, które nie są czyszczone, aby opary nie dostały się do wnętrza.

Co zrobić w przypadku przypadkowego rozlania środka? Przede wszystkim zachować spokój, ale działać szybko. Zabezpiecz źródło (jeśli opakowanie się przewróciło). Zabezpiecz się sam (załóż PPE, jeśli jeszcze go nie masz). Postaraj się ograniczyć rozprzestrzenianie się płynu, np. przy użyciu piasku, sorbentu chemicznego, czy w ostateczności ręczników papierowych lub szmat (pamiętając, że te ostatnie mogą zareagować z chemikaliami!). Nigdy nie używaj do tego celu materiałów łatwopalnych.

Zebrany rozlany materiał należy bezpiecznie zutylizować jako odpad niebezpieczny zgodnie z lokalnymi przepisami. Małe ilości (jak np. kilka kropel na posadzce) można próbować zneutralizować (np. bardzo ostrożnie obficie rozcieńczając dużą ilością wody i zmywając do kanalizacji, jeśli przepisy na to zezwalają i system kanalizacyjny jest do tego przystosowany), ale to wymaga wiedzy i pewności co do substancji.

Zawsze miej pod ręką wodę i możliwość szybkiego przemycia skażonej skóry lub oczu. Punkty pierwszej pomocy powinny być wyznaczone i znane wszystkim osobom pracującym przy czyszczeniu. W przypadku skażenia oka, natychmiast przemywaj je bieżącą wodą przez co najmniej 15 minut i wezwij pomoc medyczną. W przypadku połknięcia nie wywołuj wymiotów; podaj wodę do picia i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.

Karta charakterystyki (SDS) danego produktu to kopalnia wiedzy o bezpieczeństwie. Znajdziesz w niej szczegółowe informacje o zagrożeniach, postępowaniu w przypadku narażenia, składowaniu, transporcie i usuwaniu. Zawsze miej do niej dostęp podczas pracy. Nie traktuj jej jak nudnego dokumentu, a jako instrukcję obsługi produktu, od której zależy twoje zdrowie.

Praca ze środkami chemicznymi to zawsze kompromis między chęcią osiągnięcia idealnie czystej powierzchni a ryzykiem. Dobra praktyka to minimalizowanie narażenia – używaj mniejszego ciśnienia, jeśli to możliwe, unikaj tworzenia aerozolu, pracuj "z wiatrem" a nie "pod wiatr", myj narzędzia po użyciu, przechowuj środek zgodnie z zaleceniami.

Aby zobrazować potencjalną oszczędność czasu i pracy przy zastosowaniu odpowiedniego środka w porównaniu do metod mechanicznych lub mniej efektywnej chemii, poniżej prezentujemy przykładowy wykres porównawczy szacowanego czasu czyszczenia typowej elewacji o powierzchni 100 m² z umiarkowanym porostem biologicznym.