Ogrzewanie podłogowe w małej łazience 2025 – poradnik

Redakcja 2025-06-01 10:50 | Udostępnij:

Zimna podłoga w łazience o poranku? To scenariusz, który skutecznie potrafi ostudzić entuzjazm każdego domownika. Na szczęście istnieje remedium – ogrzewanie podłogowe, które sprawdzi się doskonale nawet w najmniejszej przestrzeni, zapewniając komfort i przyjemne ciepło. Czy ogrzewanie podłogowe w małej łazience to dobre rozwiązanie? Absolutnie tak! Jest to najlepsza opcja, by skutecznie podnieść komfort użytkowania.

Ogrzewanie podłogowe w małej łazience

Zastanawiając się nad optymalizacją przestrzeni w małej łazience, szczególną uwagę warto poświęcić rozwiązaniom, które w dyskretny sposób potrafią zmienić charakter wnętrza. Ogrzewanie podłogowe to nie tylko kwestia ciepła, ale i luksusu, który staje się dostępny w każdym, nawet najbardziej kompaktowym metrażu. Analiza dostępnych danych i doświadczeń użytkowników jasno wskazuje na szereg korzyści, które wynikają z takiej inwestycji. Przyjrzyjmy się temu bliżej, by zrozumieć, dlaczego to właśnie ten system grzewczy zdobywa uznanie.

Kryterium oceny Mata grzewcza elektryczna Kabel grzewczy elektryczny Ogrzewanie wodne
Łatwość montażu Bardzo wysoka Wysoka Umiarkowana (wymaga wylewki)
Grubość warstwy montażowej 2-3 mm 5-7 mm 40-60 mm (wylewka)
Czas nagrzewania Szybki Umiarkowany Wolny (duża bezwładność)
Koszty początkowe Niskie Umiarkowane Wysokie
Koszty eksploatacji Zależne od zużycia prądu Zależne od zużycia prądu Niskie (jeśli z kotłem CO)
Możliwość regulacji Precyzyjna (termostat) Precyzyjna (termostat) Umiarkowana
Idealne do szybkich remontów Tak Tak Nie

Powyższa analiza rzuca światło na kluczowe aspekty wyboru systemu ogrzewania podłogowego. Widać wyraźnie, że elektryczne ogrzewanie podłogowe (maty i kable) oferuje szereg zalet w kontekście małej łazienki, głównie ze względu na niski profil montażowy i szybkość działania. Systemy wodne, choć bardziej ekonomiczne w dłuższej perspektywie, wymagają znacząco większego nakładu pracy i miejsca, co często jest problemem w ciasnych pomieszczeniach. Ostateczny wybór zależy od indywidualnych preferencji i budżetu, jednak komfort ciepłej podłogi jest bezcenny, zwłaszcza gdy mówimy o porannych zmaganiach z chłodem.

Rodzaje ogrzewania podłogowego idealne do małych łazienek

Wybór odpowiedniego systemu ogrzewania podłogowego w małej łazience to decyzja, która wpływa na komfort i funkcjonalność na lata. Na rynku dominują dwa główne typy: systemy elektryczne i wodne. Obydwa mają swoje zalety i wady, a ich dopasowanie do specyfiki małej łazienki wymaga szczegółowej analizy.

Zobacz także: Jak Wyłączyć Ogrzewanie Podłogowe w Jednym Pokoju

Zacznijmy od elektrycznych systemów grzewczych, które są niezwykle popularne w niewielkich pomieszczeniach. Ich główną zaletą jest cienka warstwa montażowa. Maty grzewcze to tak naprawdę samoprzylepne siatki z zatopionymi kablami grzewczymi, które instaluje się bezpośrednio pod płytkami, często w warstwie kleju. Ich grubość to zaledwie 2-3 milimetry, co minimalizuje podnoszenie poziomu podłogi. To rozwiązanie sprawdza się doskonale w remontach, gdzie każdy milimetr ma znaczenie.

Inną opcją w ramach elektrycznych systemów są kable grzewcze luzem, które rozkłada się ręcznie na powierzchni, a następnie zalewa cienką warstwą wylewki samopoziomującej lub zatapia w elastycznym kleju do płytek. Chociaż ich montaż jest nieco bardziej czasochłonny niż mat, oferują większą elastyczność w układaniu, pozwalając na precyzyjne ominięcie stałych elementów, takich jak brodziki czy toalety. Warstwa montażowa w ich przypadku wynosi około 5-7 milimetrów.

Ważnym atutem elektrycznego ogrzewania podłogowego jest również szybkość reakcji. Dzięki niskiej bezwładności termicznej, podłoga nagrzewa się znacznie szybciej niż w przypadku systemów wodnych. To idealne rozwiązanie, jeśli zależy nam na szybkiej zmianie temperatury w pomieszczeniu, na przykład przed kąpielą. Koszty początkowe są zazwyczaj niższe, a montaż mniej skomplikowany, co często przekonuje inwestorów.

Zobacz także: Wylewka na ogrzewanie podłogowe: cena i koszty

Przechodząc do systemów wodnych, musimy zdawać sobie sprawę, że choć są one bardzo efektywne energetycznie w dłuższej perspektywie, to ich montaż w małej łazience bywa wyzwaniem. Wodne ogrzewanie podłogowe wymaga ułożenia rurek, przez które przepływa ciepła woda z centralnego ogrzewania. Rurki te są zazwyczaj zatopione w grubej warstwie wylewki betonowej, co wiąże się z podniesieniem poziomu podłogi o 4 do 6 centymetrów, a czasem nawet więcej.

To znaczące podniesienie podłogi może być problemem w małych łazienkach, gdzie drzwi i inne elementy architektoniczne często są na stałej wysokości. Dodatkowo, systemy wodne mają znacznie większą bezwładność termiczną, co oznacza, że nagrzewają się wolniej, ale też dłużej oddają ciepło. Jest to zaleta w przypadku ciągłego utrzymywania temperatury, ale utrudnia szybką reakcję na zmieniające się potrzeby, tak jak ma to miejsce w łazience, gdzie często oczekujemy szybkiego komfortu.

Mimo tych ograniczeń, wodne ogrzewanie podłogowe może być dobrym rozwiązaniem, jeśli całe mieszkanie lub dom jest już wyposażone w system centralnego ogrzewania. Wówczas koszty eksploatacji są niższe, ponieważ ciepło pozyskiwane jest z jednego źródła. Decyzja o jego zastosowaniu w małej łazience powinna być jednak przemyślana i uzależniona od etapu budowy lub remontu. W nowych inwestycjach, gdzie projektanci mogą z góry zaplanować odpowiednią wysokość wylewki, wodne ogrzewanie podłogowe jest realną opcją.

Zobacz także: Po Jakim Czasie Można Włączyć Ogrzewanie Podłogowe Po Wylewce

Podsumowując, do małej łazienki najczęściej polecane są elektryczne systemy ogrzewania podłogowego, szczególnie maty grzewcze, ze względu na łatwość montażu, niski profil i szybkość działania. Wodne systemy, mimo niższych kosztów eksploatacji w dłuższej perspektywie, wymagają większych nakładów montażowych i są trudniejsze do zastosowania w już istniejących, ciasnych przestrzeniach. Wybór odpowiedniego rozwiązania to zawsze kompromis między wygodą montażu, kosztami początkowymi a długoterminową efektywnością.

Montaż ogrzewania podłogowego w kompaktowej łazience – co warto wiedzieć?

Montaż ogrzewania podłogowego w małej łazience, choć wydaje się zadaniem skomplikowanym, jest w pełni wykonalny i przynosi wymierne korzyści. Kluczem do sukcesu jest staranne planowanie i precyzyjne wykonanie każdego etapu prac. Pamiętajmy, że błędy na tym etapie mogą być bardzo kosztowne i trudne do naprawienia.

Zobacz także: Ogrzewanie Podłogowe: Cena za 1 m² i Robocizna 2025

Przede wszystkim, zanim w ogóle przystąpimy do montażu, konieczne jest dokładne przygotowanie podłoża. Podłoga musi być czysta, sucha i równa. Wszelkie nierówności mogą negatywnie wpłynąć na efektywność grzewczą i trwałość systemu. Zaleca się zastosowanie wylewki samopoziomującej, aby uzyskać idealnie gładką powierzchnię. Pamiętajmy również o odpowiednim zagruntowaniu podłoża, co zapewni lepszą przyczepność kolejnych warstw.

Następnie przychodzi etap izolacji termicznej. Wbrew pozorom, w małej łazience jest to równie ważne, co w dużych pomieszczeniach. Zastosowanie izolacji, takiej jak płyty styropianowe lub XPS, pozwoli na efektywne kierowanie ciepła w górę, a nie w dół. Grubości tych płyt wahają się od 2 do 5 cm, w zależności od dostępnego miejsca i preferowanego stopnia izolacji. Im lepsza izolacja, tym mniejsze straty ciepła i niższe koszty eksploatacji. Poza izolacją termiczną, należy pomyśleć o hydroizolacji, która jest absolutnym fundamentem każdej łazienki. O tym jednak szerzej w kolejnym rozdziale.

Kiedy podłoże jest już przygotowane i izolowane, przechodzimy do montażu samego systemu grzewczego. Jeśli decydujemy się na maty grzewcze, ich instalacja jest stosunkowo prosta. Maty są samoprzylepne, wystarczy je rozwinąć na powierzchni podłogi, dociąć do kształtu pomieszczenia (pamiętając o tym, by nie przecinać kabli grzewczych!), a następnie przymocować. Należy dokładnie zaplanować rozkład mat, tak aby pokrywały jak największą powierzchnię użytkową, omijając strefy pod stałymi zabudowami, takimi jak wanna czy brodzik, gdzie ciepło nie miałoby ujścia i mogłoby dojść do przegrzania.

Zobacz także: Kiedy Włączyć Ogrzewanie Podłogowe Po Ułożeniu Płytek?

W przypadku kabli grzewczych luzem, proces jest nieco bardziej pracochłonny. Kable układamy na siatce montażowej lub specjalnych taśmach mocujących, zachowując stałe odstępy. Odstępy te determinują moc grzewczą na metr kwadratowy – im bliżej siebie kable, tym większa moc. Typowo dla łazienki, gdzie potrzebujemy wyższej temperatury, odstępy mogą być mniejsze niż w salonie. Następnie całość zalewamy cienką warstwą wylewki samopoziomującej lub zatapiamy w kleju do płytek.

Niezwykle ważnym elementem jest instalacja termostatu. Termostat pozwala na precyzyjne sterowanie temperaturą podłogi, co przekłada się na komfort i oszczędności. Współczesne termostaty często wyposażone są w czujniki podłogowe i powietrzne, a także programatory czasowe. Dobrze zaprogramowany termostat to podstawa efektywnego zarządzania ciepłem. Idealny termostat pozwala na zaprogramowanie różnych temperatur na różne pory dnia, na przykład niższą temperaturę w nocy i wyższą rano i wieczorem, kiedy łazienka jest intensywnie użytkowana.

Po zainstalowaniu systemu grzewczego, ale przed położeniem płytek, należy przeprowadzić test elektryczny (w przypadku systemów elektrycznych), aby upewnić się, że kable nie zostały uszkodzone podczas montażu. Dopiero po pomyślnym teście można przystąpić do układania hydroizolacji i finalnego wykończenia podłogi. Proces ten powinien być wykonany z największą starannością, by zapobiec ewentualnym wyciekom i uszkodzeniom.

Pamiętajmy, że każda łazienka to środowisko o podwyższonej wilgotności. Dlatego tak ważne jest, aby wszystkie elementy instalacji były odpowiednio zabezpieczone przed wodą. To nie tylko kwestia bezpieczeństwa użytkowania, ale również długowieczności całego systemu. Warto zainwestować w usługi doświadczonego instalatora, który ma na swoim koncie realizacje w podobnych warunkach. Jego wiedza i doświadczenie mogą okazać się bezcenne.

Koszty i oszczędności eksploatacji ogrzewania podłogowego w małej łazience

Decyzja o instalacji ogrzewania podłogowego w małej łazience to często dylemat między początkowym kosztem a długoterminowymi oszczędnościami. Jak w każdej inwestycji, ważne jest zrozumienie pełnego spektrum wydatków i potencjalnych zysków. Na szczęście, w przypadku niewielkiej przestrzeni łazienkowej, koszty są często bardziej przystępne, a komfort użytkowania nieporównywalnie wyższy.

Zacznijmy od kosztów zakupu i montażu. W przypadku elektrycznych mat grzewczych, które są najczęściej wybierane do małych łazienek, ceny mogą się różnić w zależności od mocy i powierzchni maty. Za metr kwadratowy maty grzewczej o mocy około 100-160 W/m² (idealnej do łazienki) zapłacimy od 70 do 150 złotych. Zakładając, że typowa mała łazienka ma powierzchnię podłogi około 2-4 m², całkowity koszt materiału na ogrzewanie elektryczne będzie oscylował w granicach 140-600 złotych. Do tego należy doliczyć koszt termostatu, który wynosi od 150 do 500 złotych, w zależności od zaawansowania (podstawowy vs. programowalny z Wi-Fi). Ceny brutto oczywiście.

Koszty montażu dla systemów elektrycznych są zazwyczaj niższe niż dla wodnych. Proste ułożenie maty grzewczej i podłączenie termostatu może kosztować od 200 do 500 złotych, w zależności od stopnia skomplikowania instalacji i regionu kraju. Jeśli zdecydujemy się na samodzielny montaż, oszczędzimy na robociźnie, jednak zawsze zaleca się, aby podłączenie elektryczne wykonał uprawniony elektryk. Łącznie, początkowa inwestycja w elektryczne ogrzewanie podłogowe w małej łazience to wydatek rzędu 500-1600 złotych. W przypadku kabli grzewczych luzem, cena będzie podobna, lecz montaż może być nieco bardziej pracochłonny.

Teraz przejdźmy do meritum, czyli do kosztów eksploatacji. Tutaj elektryczne ogrzewanie podłogowe często budzi obawy ze względu na rosnące ceny prądu. Jednakże, w przypadku małej łazienki, zużycie energii nie jest tak dramatyczne, jak mogłoby się wydawać. Przeciętna moc grzewcza w łazience wynosi około 120-150 W/m². Przyjmując powierzchnię 3 m², moc całkowita to około 360-450 W. Nawet jeśli ogrzewanie pracuje przez 4-6 godzin dziennie (w porannych i wieczornych godzinach szczytu), zużycie energii będzie w miarę niewielkie.

Na przykład, dla systemu o mocy 400 W pracującego 5 godzin dziennie, zużycie dobowe to 2 kWh. Miesięcznie daje to około 60 kWh. Przyjmując średnią cenę prądu na poziomie 0,7-0,9 zł/kWh (plus opłaty stałe), miesięczny koszt ogrzewania podłogi w łazience wyniesie od 42 do 54 złotych. Oczywiście, to szacunki, a realne zużycie zależy od wielu czynników, takich jak izolacja pomieszczenia, temperatura otoczenia, nawyki użytkowania i efektywność termostatu. Kluczowym elementem do osiągnięcia niskich kosztów eksploatacji jest właściwe zaprogramowanie termostatu, który włącza ogrzewanie tylko wtedy, gdy jest to potrzebne.

A co z oszczędnościami? Oprócz oczywistego komfortu, ogrzewanie podłogowe może przynieść realne oszczędności. Po pierwsze, eliminuje potrzebę stosowania tradycyjnych grzejników, co pozwala zaoszczędzić przestrzeń i daje większą swobodę w aranżacji. Po drugie, ciepło rozchodzi się równomiernie po pomieszczeniu, tworząc optymalny rozkład temperatury od podłogi do sufitu. W przypadku grzejników, ciepło często kumuluje się pod sufitem, podczas gdy przy podłodze jest chłodno.

Po trzecie, możliwość obniżenia ogólnej temperatury w pomieszczeniu. Często wystarczy, aby podłoga była przyjemnie ciepła, by odczuwać komfort w całej łazience. Badania pokazują, że obniżenie temperatury powietrza o 1-2°C, przy zachowaniu komfortowej temperatury podłogi, może prowadzić do zmniejszenia zużycia energii przez cały system grzewczy w domu o 5-10%. To realna korzyść, która rekompensuje nieco wyższe koszty bezpośredniego ogrzewania podłogi.

Podsumowując, choć elektryczne ogrzewanie podłogowe w małej łazience wiąże się z pewnymi kosztami eksploatacji, jest to inwestycja w komfort, która z biegiem czasu może okazać się opłacalna dzięki możliwości efektywnego zarządzania ciepłem i unikaniu strat. Patrząc holistycznie, ciepła podłoga to nie tylko luksus, ale i praktyczne rozwiązanie, które poprawia jakość życia każdego dnia, szczególnie w okresie jesienno-zimowym.

Ogrzewanie podłogowe w małej łazience a wybór podłóg i hydroizolacji

Wybór odpowiednich materiałów wykończeniowych dla podłogi w łazience, zwłaszcza gdy planujemy ogrzewanie podłogowe, jest kwestią niezwykle istotną. To nie tylko estetyka, ale przede wszystkim funkcjonalność, trwałość i bezpieczeństwo. Kompaktowa łazienka wymaga szczególnej uwagi w tej kwestii, ponieważ każdy element ma tu podwójne znaczenie.

Numerem jeden na liście materiałów podłogowych do łazienki, szczególnie z ogrzewaniem podłogowym, są oczywiście płytki ceramiczne lub gresowe. Mają one doskonałe właściwości przewodzące ciepło, co oznacza, że efektywnie oddają zgromadzone ciepło do pomieszczenia. Ponadto, płytki są odporne na wilgoć i łatwe do utrzymania w czystości, co jest kluczowe w łazience. Dostępna na rynku różnorodność wzorów, kolorów i rozmiarów pozwala na swobodne dopasowanie do każdego stylu wnętrza, od minimalistycznego po klasyczny. Warto wybierać płytki o niskiej nasiąkliwości, szczególnie gres szkliwiony lub porcelanowy, które zapewnią najwyższą odporność na wodę i parę wodną.

Coraz większą popularnością cieszą się również panele winylowe (LVT), które są w 100% wodoodporne i doskonale sprawdzają się w połączeniu z ogrzewaniem podłogowym. W przeciwieństwie do tradycyjnych paneli laminowanych, LVT nie deformują się pod wpływem wilgoci czy zmian temperatury. Są elastyczne, ciepłe w dotyku (nawet bez ogrzewania), a do tego łatwe w montażu. Ich grubość jest porównywalna z płytkami, co minimalizuje podnoszenie poziomu podłogi. Dostępne są w niezliczonej ilości wzorów imitujących drewno, kamień czy beton, co daje ogromne możliwości aranżacyjne w małej łazience.

Mniej popularne, ale również możliwe do zastosowania są mikrocement lub żywica epoksydowa. Te bezspoinowe wykończenia tworzą jednolitą, gładką powierzchnię, która jest całkowicie wodoodporna i idealnie nadaje się do ogrzewania podłogowego. Charakteryzują się wysoką odpornością na ścieranie i uszkodzenia, a także nowoczesnym wyglądem. Należy jednak pamiętać, że ich aplikacja wymaga specjalistycznej wiedzy i doświadczenia. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że niektóre żywice mogą z czasem delikatnie żółknąć pod wpływem promieni UV, choć w łazience nie jest to zazwyczaj duży problem.

Nieodłącznym elementem każdej łazienki, a w szczególności tej z ogrzewaniem podłogowym, jest odpowiednia hydroizolacja. Jest to absolutna podstawa bezpieczeństwa i trwałości całej konstrukcji. Bez właściwej hydroizolacji, woda z podłogi i ścian mogłaby przedostawać się do konstrukcji budynku, prowadząc do zawilgocenia, rozwoju pleśni i grzybów, a w skrajnych przypadkach – do uszkodzeń konstrukcyjnych. Na to musisz szczególnie uważać.

Do wykonania hydroizolacji w łazience najczęściej stosuje się specjalne folie w płynie, masy uszczelniające (tzw. "płynne membrany") lub membrany bitumiczne. Folia w płynie to elastyczna masa, którą nakłada się pędzlem lub wałkiem na całą powierzchnię podłogi oraz na ściany do wysokości co najmniej 10-15 cm, a w strefie mokrej (prysznic, wanna) znacznie wyżej, najlepiej do sufitu. Aplikuje się ją w dwóch lub trzech warstwach, każdą w innym kierunku, aby zapewnić ciągłość i szczelność powłoki.

Bardzo ważnym elementem systemu hydroizolacji są taśmy uszczelniające i narożniki. Układa się je w miejscach połączeń podłogi ze ścianami oraz w narożnikach wewnętrznych i zewnętrznych, a także wokół przepustów rurowych (np. odpływów). Dzięki elastyczności, taśmy te absorbują drobne ruchy konstrukcyjne i zapobiegają pęknięciom powłoki hydroizolacyjnej w miejscach narażonych na naprężenia. Położenie taśm i narożników powinno poprzedzać aplikację folii w płynie, a następnie należy je dokładnie pokryć kolejnymi warstwami hydroizolacji.

Przed nałożeniem kleju do płytek na warstwę hydroizolacji, należy pamiętać o jej wyschnięciu – czas ten jest zwykle podany przez producenta i waha się od kilku do kilkunastu godzin, a nawet więcej w zależności od warunków. Niewłaściwe wyschnięcie może prowadzić do problemów z przyczepnością kleju. Wybierając klej, upewnijmy się, że jest on elastyczny i przeznaczony do stosowania z ogrzewaniem podłogowym. Taki klej kompensuje rozszerzalność termiczną materiałów, co zapobiega pękaniu płytek i odspajaniu się od podłoża. Tak jak byś piec do pieczenia pizzy na podwórku chciał przenieść to bez elastycznego kleju po pierwszym razie byś go już miał w kawałkach.

Kolejnym aspektem jest spoinowanie. Fuga powinna być elastyczna, wodoodporna i odporna na ścieranie. Dostępne są fugi epoksydowe, które są szczególnie polecane do łazienek ze względu na ich doskonałe właściwości uszczelniające i odporność na środki chemiczne. To ostateczne zabezpieczenie przed przenikaniem wilgoci do warstw pod spodem. Zatem, kompleksowe podejście do wyboru podłóg i hydroizolacji jest kluczowe dla stworzenia bezpiecznej, trwałej i komfortowej łazienki z ogrzewaniem podłogowym.

Q&A

Pytania i odpowiedzi dotyczące ogrzewania podłogowego w małej łazience:

    P: Czy ogrzewanie podłogowe jest opłacalne w małej łazience?

    O: Tak, pomimo początkowych kosztów instalacji, ogrzewanie podłogowe w małej łazience jest opłacalne ze względu na zwiększony komfort, brak konieczności instalowania tradycyjnych grzejników (oszczędność miejsca) oraz możliwość obniżenia ogólnej temperatury w pomieszczeniu, co przekłada się na mniejsze zużycie energii. Miesięczny koszt eksploatacji elektrycznego ogrzewania podłogowego w typowej małej łazience to zaledwie kilkadziesiąt złotych.

    P: Jakie typy ogrzewania podłogowego są najlepsze do małej łazienki?

    O: Do małych łazienek zdecydowanie najlepiej sprawdzają się elektryczne systemy ogrzewania podłogowego, takie jak maty grzewcze lub kable grzewcze. Wynika to z ich niskiego profilu montażowego (maty ok. 2-3 mm, kable 5-7 mm), co minimalizuje podniesienie poziomu podłogi, oraz szybkości nagrzewania.

    P: Czy mogę samodzielnie zainstalować ogrzewanie podłogowe w łazience?

    O: Układanie mat grzewczych lub kabli jest możliwe do wykonania samodzielnie przez osobę z podstawową wiedzą techniczną. Jednakże, podłączenie elektryczne zawsze powinno być wykonane przez uprawnionego elektryka, aby zapewnić bezpieczeństwo i zgodność z normami. Należy również pamiętać o odpowiednim przygotowaniu podłoża i wykonaniu hydroizolacji.

    P: Jakie płytki wybrać do łazienki z ogrzewaniem podłogowym?

    O: Najlepiej sprawdzają się płytki ceramiczne lub gresowe o niskiej nasiąkliwości, takie jak gres szkliwiony lub porcelanowy, które charakteryzują się doskonałym przewodnictwem cieplnym. Alternatywą są również wodoodporne panele winylowe (LVT) lub wykończenia z mikrocementu/żywicy epoksydowej.

    P: Czy hydroizolacja jest konieczna przy ogrzewaniu podłogowym w łazience?

    O: Tak, hydroizolacja jest absolutnie konieczna i jest to jeden z najważniejszych etapów montażu. Chroni ona konstrukcję budynku przed wilgocią i wodą, co jest kluczowe w łazience, zwłaszcza w połączeniu z dynamicznie zmieniającą się temperaturą podłogi, która może wpływać na naprężenia w materiałach. Należy użyć elastycznych folii w płynie, taśm uszczelniających i narożników.